Rối loạn lưỡng cực: Tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng và giải pháp hiệu quả

Khám phá rối loạn lưỡng cực, từ khái niệm và các thể lâm sàng đến nguyên nhân và triệu chứng. Tìm hiểu cách điều trị và phòng ngừa tái phát để bảo vệ sức khỏe tâm thần. Cùng tìm kiếm những giải pháp hiệu quả và hỗ trợ cho bệnh nhân và gia đình.

Rối loạn lưỡng cực: Khi cảm xúc vút lên rồi rơi xuống – Góc nhìn toàn diện từ nguyên nhân đến giải pháp

Có những ngày bạn thức dậy đầy năng lượng, não bộ dường như chạy nhanh hơn cả tốc độ ánh sáng, kế hoạch dồn dập, ý tưởng tuôn trào; nhưng chỉ vài tuần – thậm chí vài ngày – sau đó, bạn bỗng rơi vào hố sâu trầm cảm, mọi thứ trở nên vô nghĩa, uể oải và tuyệt vọng. Thay đổi tâm trạng là trạng thái phổ biến ở con người, song khi những biến đổi ấy dữ dội, kéo dài và tác động nghiêm trọng tới học tập, công việc cũng như các mối quan hệ, ta đang đứng trước một rối loạn tâm thần phức tạp: Rối loạn lưỡng cực.

1. Khái niệm và bản chất của “cuộc chơi cảm xúc” này

Rối loạn lưỡng cực (bipolar disorder) là rối loạn khí sắc mạn tính đặc trưng bởi sự luân phiên giữa các pha hưng cảm (mania hoặc hypomania) và trầm cảm. Điểm mấu chốt nằm ở cường độ: Thăng hoa cảm xúc trong hưng cảm không chỉ là vui vẻ thông thường, mà là phấn khích đến mức mất kiểm soát; còn nỗi buồn trong trầm cảm không đơn thuần là chán nản, mà là tuyệt vọng, bế tắc, thậm chí suy nghĩ tự sát. Chính sự cực đoan ấy khiến rối loạn trở thành “con lắc” tâm trạng khó lường, tác động sâu rộng đến mọi khía cạnh cuộc sống người bệnh.

2. Các thể lâm sàng thường gặp

• Loại I: Có ít nhất một giai đoạn hưng cảm rõ rệt, thường xen kẽ những đợt trầm cảm nặng. Đây là thể cổ điển, dễ nhận biết nhờ pha hưng cảm rất “ồn ào”.
• Loại II: Không có cơn hưng cảm thực thụ mà là các đợt hưng cảm nhẹ (hypomania) xen kẽ trầm cảm nặng. Vì hưng cảm nhẹ ít tác động tiêu cực rõ rệt, thể II dễ bị bỏ sót và chẩn đoán nhầm thành trầm cảm đơn cực.
• Cyclothymia: Các triệu chứng nhẹ hơn, dao động khí sắc kéo dài ≥2 năm, chưa đủ tiêu chuẩn hưng cảm hay trầm cảm nặng nhưng lặp đi lặp lại.
• Các biến thể không điển hình: Pha hỗn hợp (triệu chứng hưng cảm và trầm cảm đồng thời), đổi pha nhanh (≥4 đợt/năm) hoặc xảy ra trong thai kỳ, tuổi dậy thì, người cao tuổi...

>>> Xem thêm: Rối Loạn Phân Liệt Cảm Xúc: Hiểu Biết Sâu Sắc Về Căn Bệnh Hai Mặt

3. Hành trình tìm ra nguyên nhân: khi gene, hóa chất thần kinh và môi trường “chung tay”

Chưa có lời giải chính xác, song khoa học chỉ ra sự phối hợp của:

• Di truyền: Có họ hàng thế hệ thứ nhất mắc bệnh tăng nguy cơ gấp 5–10 lần. Y học tìm thấy nhiều locus gen liên quan dopamine, serotonin.
• Sinh học não bộ: Sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh, bất thường cấu trúc hạch nền, hệ viền, tiền trán; rối loạn trục HPA (trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận).
• Yếu tố nội tiết: Thay đổi hormon, đặc biệt ở giai đoạn sau sinh, dậy thì, tiền mãn kinh, bệnh lý tuyến giáp.
• Sự kiện căng thẳng: Mất mát, sang chấn, lạm dụng, mâu thuẫn gia đình, áp lực nghề nghiệp, tài chính.
• Lạm dụng chất: Rượu, ma túy, chất kích thích có thể khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh.

Ở hầu hết trường hợp, không có “thủ phạm duy nhất” mà là tổng hòa nhiều mắt xích gắn kết, kích hoạt cơn dao động khí sắc.

>>> Xem thêm: Hiểu đúng về Rối loạn sử dụng chất: Từ lạm dụng đến hồi phục

4. Triệu chứng đặc trưng: Khi “tốc độ cao” và “chậm dần đều” thay phiên

4.1 Pha hưng cảm

• Khí sắc tăng cao bất thường, phấn khích hoặc dễ cáu gắt.
• Tăng năng lượng, hoạt động liên tục, nói nhanh, áp lực lời nói cao, tư duy phi tang (racing thoughts).
• Giảm nhu cầu ngủ (chỉ 2–3 giờ mỗi đêm vẫn thấy tỉnh táo).
• Tính bốc đồng: Chi tiêu hoang phí, đầu tư rủi ro, lái xe quá tốc độ, hành vi tình dục nguy cơ.
• Ảo tưởng hoang grandiose (tự tin quá mức, cho rằng mình có sứ mệnh vĩ đại).
• Trường hợp nặng: Ảo giác, hoang tưởng, cần nhập viện.

>>> Xem thêm: Giải mã Tâm thần phân liệt: Sự thật đằng sau ảo giác

4.2 Pha hưng cảm nhẹ (hypomania)

Các biểu hiện tương tự nhưng nhẹ hơn, kéo dài tối thiểu 4 ngày, chưa gây suy giảm rõ rệt chức năng xã hội. Người bệnh thậm chí cảm thấy sáng tạo, làm việc hiệu quả, vì thế dễ bỏ qua tín hiệu bất thường.

4.3 Pha trầm cảm

• Khí sắc buồn bã, mất hứng thú, cảm giác trống rỗng.
• Mệt mỏi, giảm năng lượng, vận động chậm chạp.
• Giảm tập trung, tự đánh giá thấp, cảm giác tội lỗi vô lý.
• Rối loạn giấc ngủ (mất/ngủ quá nhiều), thay đổi khẩu vị và cân nặng.
• Tư tưởng vô dụng, tuyệt vọng, ý nghĩ tự sát. Nguy cơ tự tử lên tới 6% trong 20 năm đầu mắc bệnh.

hình 2: Triệu chứng đặc trưng

5. Những hệ lụy không thể xem nhẹ

• Suy giảm chức năng học tập, lao động: Hiệu suất thất thường làm gián đoạn sự nghiệp.
• Đổ vỡ quan hệ: Bốc đồng trong hưng cảm, thu mình trong trầm cảm khiến gia đình, bạn bè khó thấu hiểu.
• Tài chính bất ổn: Chi tiêu bừa bãi, đầu tư liều lĩnh ở pha hưng cảm.
• Bệnh kèm: Rối loạn lo âu, lạm dụng chất, béo phì, tiểu đường, bệnh tim mạch do lối sống thất thường.
• Nguy cơ tự hại, tự tử: Khoảng 30–40% từng ít nhất một lần tự làm hại bản thân.

6. Chẩn đoán: Hành trình thu thập “mảnh ghép”

Bác sĩ tâm thần dựa vào:

• Phỏng vấn lâm sàng chi tiết, khai thác tiền sử khí sắc, hành vi, giấc ngủ, chức năng hàng ngày.
• Hỏi người thân để tránh thiếu sót (bệnh nhân thường quên hoặc lý tưởng hóa giai đoạn hưng cảm).
• Thang đánh giá tiêu chuẩn (Young Mania Rating Scale, HAMD).
• Loại trừ bệnh lý cơ thể (tuyến giáp, thiếu vitamin, rối loạn thần kinh) thông qua xét nghiệm máu, chụp MRI nếu cần.

Điều kiện tối thiểu: Ít nhất một cơn hưng cảm hoặc hypomania rõ ràng.

7. Điều trị: “Kiềng ba chân” – thuốc, trị liệu tâm lý và lối sống

7.1 Thuốc ổn định khí sắc

• Lithium: “Tiêu chuẩn vàng” kiểm soát cả hưng cảm và trầm cảm, giảm nguy cơ tự sát. Cần theo dõi nồng độ máu, chức năng thận – giáp.
• Thuốc chống động kinh: Valproate, carbamazepine, lamotrigine giúp ổn định tâm trạng, đặc biệt có lợi ở thể đổi pha nhanh.
• Thuốc chống loạn thần thế hệ mới: Quetiapine, olanzapine, aripiprazole… dùng trong hưng cảm cấp, pha hỗn hợp.
• Thuốc chống trầm cảm: Cân nhắc kết hợp, luôn đi kèm thuốc ổn định khí sắc để tránh chuyển pha sang hưng cảm.

7.2 Tâm lý trị liệu

• Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): Nhận diện niềm tin sai lệch, xây dựng chiến lược ứng phó stress.
• Liệu pháp gia đình: Giáo dục bệnh, huấn luyện kỹ năng giao tiếp, giảm xung đột, tăng tuân thủ điều trị.
• Liệu pháp nhịp sinh học – giao tiếp xã hội (IPSRT): Ổn định nhịp sinh học, giờ ngủ, giờ ăn nhằm đồng bộ “đồng hồ” não bộ.

>>> Xem thêm: Giải Quyết Căng Thẳng Bằng Sự Hỗ Trợ Tâm Lý: Hành Trình Tìm Kiếm Giải Pháp

7.3 Điều chỉnh lối sống

• Giấc ngủ đủ, cố định giờ giấc: Ngủ ít là tín hiệu sớm của hưng cảm.
• Tập thể dục vừa phải, tránh tập cường độ cao ban đêm.
• Hạn chế caffeine, rượu, chất kích thích.
• Ghi nhật ký khí sắc, đánh dấu sự kiện, thuốc, giấc ngủ để phát hiện sớm dấu hiệu tái phát.

8. Chiến lược phòng ngừa tái phát

• Uống thuốc đều đặn, tái khám đúng hẹn.
• Nhận diện “cờ đỏ” báo trước: Ngủ ít bất thường, nói nhanh, ý tưởng dồn dập, chi tiêu tăng, hoặc ngược lại cảm giác trống rỗng kéo dài hơn 48 giờ.
• Thiết lập mạng lưới hỗ trợ: Gia đình, bạn bè, nhóm bệnh nhân đồng cảnh, chuyên gia tâm lý.
• Tránh làm việc quá sức, giữ cân bằng giữa “chạy đà” và “nghỉ ngơi.”

>>> Xem thêm: 4 Dấu Hiệu Cảnh Báo Sức Khỏe Tinh Thần ở Tuổi Teen và Cách Vượt Qua Khủng Hoảng Tâm Lý

9. Lời khuyên riêng cho phụ huynh và giáo viên khi trẻ vị thành niên mắc bệnh

• Không quy kết con “bất thường tính nết” hay “nổi loạn tuổi teen”. Hãy coi đây là tình trạng y khoa cần điều trị.
• Quan sát sự thay đổi giấc ngủ, học lực, quan hệ bạn bè, thói quen online – đây thường là dấu hiệu sớm.
• Hợp tác chặt chẽ với bác sĩ trong việc theo dõi thuốc, ghi chép tác dụng phụ, đảm bảo tuân thủ.
• Trò chuyện cởi mở, tránh “chỉ trích – dán nhãn”, khuyến khích con diễn đạt cảm xúc.
• Chủ động xây dựng thời khóa biểu ổn định, kết hợp hoạt động thể chất, nghệ thuật, thiền chánh niệm.

>>> Xem thêm: Phát hiện siêu năng lực của con: Bí kíp cha mẹ đồng hành cùng tuổi teen

10. Góc nhìn tương lai: Nghiên cứu mới và hy vọng

Y học chính xác (precision medicine) với bản đồ gene, marker sinh học đang mở ra khả năng dự đoán đáp ứng thuốc, sàng lọc người nguy cơ cao. Các phương pháp kích thích não không xâm lấn (TMS, tDCS) mang lại lựa chọn cho trường hợp kháng trị. Ứng dụng công nghệ – ứng dụng theo dõi khí sắc, trí tuệ nhân tạo phân tích lời nói, mẫu gõ bàn phím – giúp phát hiện sớm chuyển pha. Tất cả báo hiệu một kỷ nguyên quản lý bệnh cá thể hóa, hiệu quả hơn.

Một hành trình dài, nhưng hàng triệu bệnh nhân trên thế giới đã, đang sống ổn định, học tập và lao động bình thường nhờ tuân thủ điều trị, hỗ trợ gia đình và tự chăm sóc. Điều đó cho thấy rối loạn này không phải “bản án chung thân” mà là thử thách có thể vượt qua bằng kiến thức, y khoa hiện đại và sự đồng hành bền bỉ.

Để giữ cho chiếc “con lắc cảm xúc” dao động trong biên độ an toàn, người bệnh và cộng đồng cần thấu hiểu, loại bỏ kỳ thị, hướng đến môi trường thân thiện với sức khỏe tâm thần.

Hãy nhớ: Rối loạn lưỡng cực không định nghĩa con người bạn; cách bạn đối diện và quản lý nó mới thực sự định hình tương lai.

Cánh cửa bình an luôn hiện hữu, miễn là chúng ta nắm trong tay chìa khóa tri thức, sự kiên nhẫn và hỗ trợ đúng lúc.

Nếu bạn muốn con phát triển toàn diện, có sức khỏe tinh thần vững vàng và thành thạo kỹ năng sống, việc tự tìm hiểu là chưa đủ. Bạn cần một chương trình đào tạo bài bản. Các khóa học MELIS chính là giải pháp toàn diện đó. Bấm vào đây để đăng ký ngay và nhận được sự hỗ trợ chuyên sâu, giúp con bạn xây dựng nền tảng tâm lý và kỹ năng vững chắc cho tương lai!

---